Ο ύπνος μοιάζει με πολυτέλεια που η φύση δεν θα έπρεπε να επιτρέπει: για ώρες, ένα ζώο μένει ακίνητο και ευάλωτο. Κι όμως, σχεδόν όλα τα ζώα που έχουν μελετηθεί κοιμούνται ή περνούν από κάποια κατάσταση ανάπαυσης που θυμίζει ύπνο. Ο τρόπος όμως διαφέρει τόσο πολύ από είδος σε είδος, που η σύγκριση με τη δική μας νύχτα μοιάζει σχεδόν αστεία.
Δελφίνια: με το μισό μυαλό ξύπνιο
Τα δελφίνια πρέπει να ανεβαίνουν στην επιφάνεια για να αναπνεύσουν, άρα δεν μπορούν να «σβήσουν» εντελώς. Η λύση τους λέγεται ημισφαιρικός ύπνος: το ένα μισό του εγκεφάλου κοιμάται ενώ το άλλο παραμένει σε εγρήγορση, και στη συνέχεια αλλάζουν ρόλους. Συχνά κρατούν ανοιχτό το μάτι που αντιστοιχεί στο ξύπνιο ημισφαίριο. Παρόμοια συμπεριφορά έχει καταγραφεί σε φώκιες και σε πολλά πουλιά.
Καμηλοπαρδάλεις: λίγος ύπνος, πολλή επαγρύπνηση
Για ένα ψηλό ζώο που ζει ανάμεσα σε λιοντάρια, το ξάπλωμα είναι ρίσκο. Οι καμηλοπαρδάλεις στη φύση κοιμούνται συνολικά λίγο και σε σύντομα διαστήματα, συχνά όρθιες. Όταν ξαπλώνουν για βαθύτερο ύπνο, γέρνουν τον λαιμό και ακουμπούν το κεφάλι στο σώμα τους, σε μια στάση που θυμίζει ερωτηματικό.
Άλογα: όρθια ή ξαπλωμένα;
Τα άλογα μπορούν να «κλειδώνουν» τα πόδια τους με ένα ειδικό σύστημα τενόντων και να λαγοκοιμούνται όρθια. Για τον πιο βαθύ ύπνο, όμως, χρειάζεται να ξαπλώσουν, έστω για λίγο. Γι’ αυτό ένα άλογο που δεν αισθάνεται ασφαλές για να ξαπλώσει μπορεί να εμφανίσει συμπτώματα στέρησης ύπνου.
Κάθε ζώο κοιμάται όπως του επιτρέπουν οι εχθροί του, η τροφή του και το σώμα του.
Οι υπναράδες του ζωικού βασιλείου
- Κοάλα: περνούν τον περισσότερο χρόνο της ημέρας κοιμισμένα ή ακίνητα. Η διατροφή τους με φύλλα ευκαλύπτου δίνει ελάχιστη ενέργεια και η χώνεψη είναι αργή.
- Νυχτερίδες: πολλά είδη κοιμούνται τις περισσότερες ώρες του εικοσιτετραώρου, κρεμασμένα ανάποδα.
- Γάτες: όπως ξέρει κάθε ιδιοκτήτης, κοιμούνται πολλές ώρες, συχνά σε σύντομους «υπνάκους».
Ύπνος στον αέρα και στο νερό
Έρευνες σε θαλασσοπούλια που πετούν για μέρες πάνω από τον ωκεανό έδειξαν ότι μπορούν να κοιμούνται για ελάχιστα δευτερόλεπτα κάθε φορά ενώ πετούν, συχνά με το ένα ημισφαίριο. Οι θαλάσσιες ενυδρίδες, από την άλλη, έχουν παρατηρηθεί να κοιμούνται ανάσκελα στο νερό, μερικές φορές πιασμένες μεταξύ τους ή τυλιγμένες σε φύκια για να μην παρασυρθούν.
Κοιμούνται και τα ψάρια;
Τα ψάρια δεν έχουν βλέφαρα, αλλά πολλά περνούν περιόδους μειωμένης δραστηριότητας και αντίδρασης που οι επιστήμονες θεωρούν μορφή ύπνου. Κατάσταση που μοιάζει με ύπνο έχει περιγραφεί ακόμη και σε ζώα χωρίς πραγματικό εγκέφαλο, όπως ορισμένες μέδουσες. Το ακριβές όριο ανάμεσα σε «ύπνο» και «ανάπαυση» εξακολουθεί να συζητιέται.
Τι μας λένε όλα αυτά
Αν ο ύπνος έχει επιβιώσει σε τόσο διαφορετικά πλάσματα, παρά τους κινδύνους του, τότε μάλλον εξυπηρετεί κάτι θεμελιώδες για τη ζωή. Ποιες ακριβώς είναι οι λειτουργίες του παραμένει ένα από τα μεγάλα ανοιχτά ερωτήματα της βιολογίας. Μέχρι να απαντηθεί, ας κρατήσουμε το πρακτικό δίδαγμα: αν ο ύπνος είναι τόσο σημαντικός για ένα δελφίνι που κοιμάται με το μισό του μυαλό, ίσως αξίζει να τον πάρουμε κι εμείς πιο σοβαρά.
