Βρίσκεστε σε ένα καφέ που δεν έχετε επισκεφθεί ποτέ. Κάποιος λέει μια φράση και ξαφνικά σας κυριεύει η αίσθηση ότι όλο αυτό το έχετε ξαναζήσει, με την ίδια ακριβώς σειρά. Λίγα δευτερόλεπτα αργότερα η αίσθηση εξαφανίζεται, αφήνοντας μια γλυκιά αμηχανία. Το déjà vu, γαλλικά για το «ήδη ειδωμένο», είναι κοινή εμπειρία. Τι ξέρουμε όμως γι’ αυτό;
Πόσο συνηθισμένο είναι;
Οι έρευνες με ερωτηματολόγια δείχνουν σταθερά ότι η μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων το έχει βιώσει τουλάχιστον μία φορά. Φαίνεται να είναι συχνότερο στους νέους και να αραιώνει με την ηλικία, ενώ αρκετοί αναφέρουν ότι εμφανίζεται πιο εύκολα όταν είναι κουρασμένοι ή αγχωμένοι. Οι λόγοι για αυτά τα μοτίβα δεν έχουν ξεκαθαριστεί πλήρως.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να μελετηθεί
Το déjà vu έρχεται απρόβλεπτα και κρατά λίγα δευτερόλεπτα, οπότε δεν μπορεί εύκολα να καταγραφεί στο εργαστήριο. Οι ερευνητές έχουν προσπαθήσει να το προκαλέσουν τεχνητά, για παράδειγμα δείχνοντας σε εθελοντές σκηνές που μοιάζουν στη διάταξη με άλλες που είχαν δει νωρίτερα. Τα αποτελέσματα είναι ενδιαφέροντα αλλά δεν δίνουν ακόμη οριστική απάντηση.
Οι κύριες εξηγήσεις
- Το «σήμα οικειότητας» που ανάβει λάθος: ο εγκέφαλος έχει διαφορετικούς μηχανισμούς για το «μου είναι γνωστό» και για το «θυμάμαι από πού». Αν ο πρώτος ενεργοποιηθεί χωρίς τον δεύτερο, νιώθουμε οικειότητα χωρίς να βρίσκουμε την πηγή της.
- Ομοιότητα με ξεχασμένη εμπειρία: ίσως ο χώρος μοιάζει στη διάταξη με κάποιον που είδαμε παλιά και δεν θυμόμαστε συνειδητά. Μένει μόνο η αίσθηση.
- Μικρή «αναντιστοιχία» στην επεξεργασία: μια θεωρία προτείνει ότι όταν η ίδια πληροφορία φτάνει από δύο δρόμους με ελάχιστη χρονική διαφορά, ο εγκέφαλος ερμηνεύει τη δεύτερη ως ανάμνηση. Είναι πιο κερδοσκοπική.
Το déjà vu μοιάζει με τη μνήμη να χτυπά την πόρτα χωρίς να έχει φέρει μαζί της το κλειδί.
Ο ρόλος του κροταφικού λοβού
Γνωρίζουμε ότι περιοχές του κροταφικού λοβού, που συμμετέχουν στη μνήμη, παίζουν κεντρικό ρόλο. Σε ορισμένους ανθρώπους με επιληψία αυτής της περιοχής, μια αίσθηση déjà vu μπορεί να προηγείται μιας κρίσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι το συνηθισμένο déjà vu είναι ανησυχητικό. Για τους περισσότερους είναι απολύτως φυσιολογικό φαινόμενο.
Μπορεί να προβλέψει το μέλλον;
Πολλοί λένε ότι τη στιγμή του déjà vu «ξέρουν» τι θα ακολουθήσει. Οι έρευνες που το έχουν εξετάσει δεν βρήκαν ότι οι άνθρωποι μαντεύουν πραγματικά καλύτερα. Η αίσθηση πρόβλεψης φαίνεται να είναι κομμάτι της ίδιας ψευδαίσθησης οικειότητας, και όχι ικανότητα προφητείας.
Το αντίθετο: jamais vu
Υπάρχει και η αντίστροφη εμπειρία: κάτι πολύ γνώριμο ξαφνικά μοιάζει ξένο. Αν επαναλάβετε πολλές φορές την ίδια λέξη, μπορεί κάποια στιγμή να σας φανεί παράξενη, σαν να μην την έχετε ξανακούσει. Κι αυτό δείχνει πόσο λεπτή είναι η ισορροπία της αίσθησης οικειότητας.
Πότε να το συζητήσετε με γιατρό
Αν το déjà vu γίνεται πολύ συχνό, κρατά πολύ ή συνοδεύεται από απώλεια επαφής, ασυνήθιστες μυρωδιές ή ακούσιες κινήσεις, είναι σκόπιμο να ενημερώσετε έναν γιατρό. Διαφορετικά, απολαύστε το ως μια μικρή υπενθύμιση ότι ο εγκέφαλός μας είναι πιο περίπλοκος και πιο μυστηριώδης απ’ όσο φανταζόμαστε.
