Τα τελευταία χρόνια, πολλοί νέοι Έλληνες, συχνά με υψηλή εκπαίδευση, αναζήτησαν το μέλλον τους στο εξωτερικό. Το φαινόμενο έγινε γνωστό ως «brain drain», διαρροή εγκεφάλων. Σήμερα, η συζήτηση έχει μετατοπιστεί σε ένα νέο ερώτημα: τι θα χρειαζόταν για να επιστρέψουν;
Γιατί έφυγαν
Οι λόγοι διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο, όμως ορισμένοι επανέρχονται συχνά στις μαρτυρίες:
- Έλλειψη θέσεων εργασίας στο αντικείμενο σπουδών τους.
- Χαμηλότερες αμοιβές σε σχέση με το κόστος ζωής.
- Περιορισμένες δυνατότητες εξέλιξης και αξιοκρατίας, όπως τις αντιλαμβάνονταν.
- Ελκυστικότερες συνθήκες για έρευνα και καινοτομία σε άλλες χώρες.
- Η επιθυμία για μια διεθνή εμπειρία ζωής.
Τι κερδίζει και τι χάνει η χώρα
Η απώλεια είναι προφανής: η χώρα επένδυσε στην εκπαίδευση αυτών των ανθρώπων και τα οφέλη της δουλειάς τους, φόροι, εισφορές, ιδέες, επιχειρήσεις, πηγαίνουν αλλού. Υπάρχει όμως και μια άλλη όψη. Οι Έλληνες του εξωτερικού αποκτούν εμπειρίες, δίκτυα και τεχνογνωσία που, αν επιστρέψουν ή συνεργαστούν από απόσταση, μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό κεφάλαιο.
Κανείς δεν γυρίζει πίσω μόνο από νοσταλγία· γυρίζει όταν βλέπει ότι το σπίτι του έχει χώρο για τα όνειρά του.
Τι λένε ότι θα τους έφερνε πίσω
Σε συζητήσεις και έρευνες γνώμης, οι νέοι του εξωτερικού συνήθως δεν μιλούν μόνο για χρήματα. Αναφέρουν ένα σύνολο παραγόντων:
- Ανταγωνιστικές αμοιβές σε σχέση με το κόστος ζωής, όχι απαραίτητα ίδιες με του εξωτερικού.
- Ποιότητα θέσεων εργασίας: σαφείς ρόλους, προοπτικές εξέλιξης, σεβασμό στο ωράριο.
- Λειτουργικό κράτος: λιγότερη γραφειοκρατία, ψηφιακές υπηρεσίες, σταθερό φορολογικό περιβάλλον.
- Προσιτή στέγαση, ιδιαίτερα στις μεγάλες πόλεις.
- Υποδομές για οικογένειες: σχολεία, παιδικούς σταθμούς, υγεία.
- Περιβάλλον για έρευνα και επιχειρηματικότητα, με πρόσβαση σε χρηματοδότηση και συνεργασίες.
Οι ιδέες που συζητούνται
Στον δημόσιο διάλογο έχουν προταθεί και, σε ορισμένες περιπτώσεις, εφαρμοστεί διάφορα μέτρα, όπως φορολογικά κίνητρα για όσους επιστρέφουν, προγράμματα σύνδεσης εργοδοτών με Έλληνες του εξωτερικού, ενίσχυση της έρευνας στα πανεπιστήμια και διευκολύνσεις για επιχειρήσεις που δημιουργούν θέσεις υψηλής εξειδίκευσης. Η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς τους διαφέρει ανάλογα με την οπτική, και η τρέχουσα μορφή τους πρέπει να ελέγχεται σε επίσημες πηγές.
Η τηλεργασία αλλάζει τους κανόνες
Ένα νέο στοιχείο είναι η εξ αποστάσεως εργασία. Ορισμένοι επαγγελματίες μπορούν πλέον να εργάζονται για εταιρείες του εξωτερικού ζώντας στην Ελλάδα. Αυτό ανοίγει δρόμους επιστροφής, ακόμη και σε μικρότερες πόλεις και νησιά, αλλά θέτει και ερωτήματα για την τοπική αγορά κατοικίας και την ανάπτυξη εγχώριων θέσεων εργασίας.
Μια σχέση, όχι μόνο μια επιστροφή
Ίσως το πιο ρεαλιστικό ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψουν όλοι, αλλά να διατηρηθεί ένας ζωντανός δεσμός: συνεργασίες, επενδύσεις, μεταφορά γνώσης, mentoring για τους νεότερους. Η Ελλάδα μπορεί να κερδίσει από τη διασπορά της, ακόμη κι όταν αυτή μένει μακριά.
Το brain drain δεν έχει μία αιτία ούτε μία λύση. Είναι όμως ένας καθρέφτης για το τι προσφέρει μια χώρα στους νέους της, και μια πρόκληση να γίνει ο τόπος στον οποίο θέλει κανείς να γυρίσει.
